Sot, ideja e mbledhjes së njerëzve për të parë një ekzekutim publik duket e paimagjinueshme dhe e tmerrshme. Megjithatë, për shekuj me radhë, ekzekutimet publike ishin ngjarje të zakonshme dhe madje të pritura me padurim nga masa të mëdha njerëzish. Në Europë, Azi dhe pjesë të tjera të botës, vdekja nuk ndodhte në heshtje – ajo shndërrohej në spektakël.
Në Mesjetë dhe deri në shekullin XIX, ekzekutimet publike organizoheshin në sheshe qytetesh, ku mblidheshin burra, gra dhe fëmijë. Njerëzit udhëtonin nga fshatra të largëta për të qenë dëshmitarë të një varjeje, prerjeje koke apo djegieje në turrë drush. Për shumë familje, kjo ishte një “ngjarje shoqërore”, e ngjashme me një panair.
Tregtarët shisnin ushqime, pije dhe suvenire. Fëmijët hipnin mbi supe për të parë më mirë, ndërsa turmat bënin shaka, brohorisnin ose talleshin me të dënuarit. Ekzekutimi nuk ishte vetëm ndëshkim – ishte një mjet frike, kontrolli dhe argëtimi.
Autoritetet e kohës besonin se ekzekutimet publike shërbenin si paralajmërim. Ideja ishte e thjeshtë: kushdo që shkel ligjin, do të përfundojë njësoj. Por realiteti ishte shumë më i errët. Në vend që të krijonte drejtësi, ky ritual shpesh çnjerëzonte viktimën dhe e kthente dhunën në normalitet.
Në shumë raste, njerëzit ekzekutoheshin për krime që sot do të konsideroheshin të vogla ose absurde. Vjedhja e bukës, kundërshtimi i autoritetit, besimet fetare “të gabuara” apo thjesht dyshimi ishin të mjaftueshme për të përfunduar në skelë. Në disa vende, edhe fëmijët ekzekutoheshin publikisht.
Një nga format më famëkeqe ishte gijotina në Francë. Edhe pse u prezantua si një metodë “më humane”, ajo u shndërrua shpejt në simbol të terrorit. Gjatë Revolucionit Francez, ekzekutimet ndodhnin pothuajse çdo ditë, dhe turmat mblidheshin për të parë kokat që binin njëra pas tjetrës.
Në Angli, varjet publike ishin po aq të zakonshme. Disa njerëz rezervonin vende më të mira, ndërsa të tjerë pinin alkool përpara se të fillonte ekzekutimi. Ka dokumente historike që tregojnë se disa persona humbnin ndjenjat jo nga tmerri, por nga entuziazmi i turmës.
Edhe më tronditëse është ideja se kjo dhunë shihej si edukative. Fëmijët rriteshin duke parë vdekjen si pjesë normale të jetës publike. Psikologët modernë besojnë se kjo ka ndikuar në brutalitetin dhe mungesën e ndjeshmërisë në shoqëritë e asaj kohe.
Me kalimin e kohës, mendësia filloi të ndryshojë. Filozofë, juristë dhe humanistë filluan të vënë në pikëpyetje moralin e këtyre praktikave. A ishte drejtësi apo thjesht hakmarrje publike? A e ulte krimin apo thjesht ushqente dhunën?
Në shekullin XIX, shumë vende filluan t’i zhvendosin ekzekutimet brenda burgjeve, larg syve të publikut. Argumenti ishte se drejtësia nuk duhet të jetë spektakël. Gradualisht, ekzekutimet publike u ndaluan dhe u panë si shenjë e barbarisë së së kaluarës.
Sot, ky fakt historik na trondit sepse tregon se sa shpejt shoqëria mund të normalizojë dhunën kur ajo justifikohet nga pushteti dhe tradita. Ajo që sot e quajmë çnjerëzore, dikur ishte argëtim.
Historia e ekzekutimeve publike nuk është vetëm një kapitull i errët, por edhe një pasqyrë e frikshme e natyrës njerëzore. Ajo na kujton se përparimi moral nuk është i garantuar dhe se empatia është diçka që duhet kultivuar vazhdimisht.
Sepse, në fund, pyetja mbetet shqetësuese: çfarë gjërash që sot i pranojmë si normale, do t’i shohë e ardhmja si mizori?
