Për një kohë të gjatë, njerëzit kanë besuar se vendimet tona janë të vetëdijshme, të menjëhershme dhe plotësisht nën kontrollin tonë. Ne mendojmë, peshojmë opsionet dhe pastaj veprojmë. Por shkenca moderne e trurit ka zbuluar diçka që e trondit këtë ide themelore: truri merr vendime përpara se ne të jemi të vetëdijshëm për to.
Në vitet 1980, neuroshkencëtari Benjamin Libet kreu një eksperiment që sot konsiderohet ndër më të famshmit dhe më kontroversët në historinë e shkencës. Subjekteve iu kërkua të lëviznin gishtin në një moment të zgjedhur prej tyre, ndërsa aktiviteti i trurit të tyre monitorohej me elektroda. Ajo që u zbulua ishte befasuese: aktiviteti cerebral që sinjalizonte vendimin ndodhte qindra milisekonda para se personi të thoshte “tani vendosa”.
Me përparimin e teknologjisë, studime më të fundit kanë shkuar edhe më tej. Duke përdorur rezonancë magnetike funksionale (fMRI), shkencëtarët kanë arritur të parashikojnë zgjedhjet e njerëzve deri në 7–10 sekonda përpara se ata të ishin të vetëdijshëm për vendimin e tyre. Kjo do të thotë se truri, në heshtje, po punon, analizon dhe vendos shumë përpara se “ne” të hyjmë në skenë.
Kjo ka hapur një debat të madh filozofik dhe shkencor: a kemi vërtet liri të vullnetit, apo jemi thjesht spektatorë të vendimeve që truri ynë ka marrë tashmë? Shkencëtarët theksojnë se kjo nuk do të thotë se jemi robotë, por se vetëdija jonë është vetëm maja e ajsbergut të proceseve mendore.
Truri ynë është një makinë parashikuese. Ai vazhdimisht përpiqet të parashikojë se çfarë do të ndodhë më pas, bazuar në përvojë, kujtime dhe stimuj. Kjo aftësi është thelbësore për mbijetesë. Kur kapim një top, shmangim një rrezik ose reagojmë ndaj një zhurme të papritur, truri ka vepruar përpara se ne ta kuptojmë rrezikun në mënyrë të vetëdijshme.
Edhe emocionet funksionojnë në të njëjtën mënyrë. Ne shpesh ndiejmë frikë, dashuri ose zemërim dhe vetëm më pas përpiqemi ta justifikojmë atë ndjenjë me arsye logjike. Në fakt, truri emocional ka reaguar më shpejt se truri racional.
Ky zbulim ka pasoja të mëdha në fusha si ligji, psikologjia dhe inteligjenca artificiale. Nëse vendimet merren përpara vetëdijes, atëherë si duhet ta kuptojmë përgjegjësinë personale? Si duhet të dizajnojmë makinat që “marrin vendime”?
Megjithatë, disa shkencëtarë argumentojnë se edhe pse truri nis vendimin, vetëdija mund të luajë rolin e “frenës”. Libet vetë sugjeroi se njeriu mund të ndalojë një veprim edhe pasi truri e ka nisur procesin. Pra, liria jonë mund të mos qëndrojë te nisja e vendimit, por te aftësia për ta ndaluar atë.
Ajo që është e sigurt është se truri ynë është shumë më kompleks dhe më misterioz sesa kemi menduar. Vendimet që ne i ndiejmë si të menjëhershme, në fakt janë rezultat i një pune të heshtur që ka nisur shumë më herët.
Ky fakt shkencor nuk e zvogëlon njeriun – përkundrazi, e bën edhe më të mrekullueshëm. Ne jemi qenie që ecim përpara kohës sonë mendore, duke marrë vendime për të ardhmen para se ta kuptojmë se kemi vendosur.
